جامعه شناسان لایه میانی
آذر 23, 1397
0557a49d0f32599
تست 2
دی 17, 1397

آینده مبهم دین در ایران

🔴سالها غلبه متافیزیک و کلام بر اندیشه ایرانی چنین ایجاب کرده بود که بحث درباره اسلامیزاسیون، سکولاریسم، لائیسیته و بررسی تحولات دین و دینداری در جامعه ایران ذیل اسطوره های دینی یا سکولار بررسی شود. مدعیان فلسفه تاریخ مدرن و سکولاریزاسیون عقب نشینی و حذف تدریجی مذهب در رویارویی با مدرنیته را پیش بینی می کردند و در مقابل امروز مدعیان فلسفه تاریخ دینی و اسلامیزاسیون از بسط مذهب در ایران و جهان سخن می گویند و هر دو گروه گذشته ی بشر را بر پایه مفروضات خود بازسازی می کنند. با اینحال در دوران شکوه مدرنیزاسیون و اقتدار سلطنت کهن محمدرضا شاه اسلام از مارکسیسم پیشی گرفت و انقلابی دینی را در نیمه دوم قرن بیستم در مقابل چشمان خیره ی جهانیان رقم زد. آیا تصور بسط مذهب در آینده ایران به همان اندازه قابل تردید نیست؟

🔴تحول تاریخی دین منتظر مباحثات متکلمان و فیلسوفان رسمی نیست که بالاخره قلمرو دین را تا کجا بدانند و چه نظریه ای برای دینی کردن امور ارائه دهند. از نظر من جامعه شناسی دین با نگاهی به تاریخ معاصر ایران به ما می آموزد که مهمترین مساله در پیش بینی تحولات دین، فهم «موقعیت کنونی دین» در ایران است. بدون شک شیعه شانسی که در رویارویی با مدرنیته آورد این بود که در قرن نوزدهم به جای صفویه، قاجار در ایران حاکم بود که خود را نه به صورت شرعى بلکه به صورتی عرفی صورت بندی می کرد. شانس اصلی را شاید نادرشاه به شیعه ایرانی هدیه کرد که علما را از مناصب رسمی به سوی جامعه مدنی تاراند و اینچنین آنان را به نیروهای اجتماعی و لنگرگاه های زیست سنتی ایرانیان مبدل کرد. هر چه که بود مذهب در ایران این شانس را آورد که در برهه زمان طولانی ای نه در مقابل که در کنار موج تحولات سیاسی قرار گیرد: خطی از مقاومت و تا حدی ترقی خواهی اجتماعی که از میرزای شیرازی و تنباکو تا پانزده خرداد و خمینی و انقلاب کشیده شد و این خود مایه بقا و تکامل مذهب در ایران گردید. این شانسی بود که مسیحیت در دوران رنسانس و تسنن در دوران معاصر ما نیاورد و در نتیجه مذهب در آن سرزمینها سرنوشت دیگری یافت. دکتر علی شریعتی در مقاله درخشان «عرفان برابری آزادی» سرنوشت رایج تقابل مذهب و آزادی و در نتیجه مذهب ستیزی معمول نهضتهای آزادیخواه را چنین توصیف می کند:

📝 مذهب نيز كم‌كم به صورت يك دستگاه روحانيت در آمد و يك طبقه را تشكيل داد، و چون جزو طبقه حاكم بود، تبديل به خرافات و توجيهاتي شدند به نفع طبقه حاكم و عليه مردم و رشد انسان و فطرت آزاد انساني. و به صورتِ بندي درآمدند بر پاي تكامل معنوي و مادي انسان. ناچار روح‌هايي كه به دنبال آزادي مي‌گشتند، خود به خود در برابر اين چنين مذهبي ايستادند و چاره‌ای هم نداشتند. ما از آزادی‌خواهی که در اروپا به وجود آمده است توقع نداریم که حقیقت اسلام را از قرآن و حقیقت مسیحیت را از تاریخ در بیاورد، چون وقتی که خود روحانیون این حقیقت را در نمی‌آورند، شما چطور از یک نویسنده یا از یک سوسیالیست یا از طبقه کارگر اروپایی توقع دارید که این حقیقت را در بیاورد؟ بدین ترتیب، افکار جدیدی که به دنبال آزادی انسان و دنبال رشد علم و عقل بودند، خود به خود در برابر مذهب ایستادند، و مذهب هم كه به دست متولي‌هاي منجمد شده قرون وسطايي افتاده بود- و در اين شكل نقش ارتجاعي و ضد انساني داشت- در برابر اين نهضت جديد قرار گرفت و خود به خود سرنوشتش در اروپا و بعد هم در همه دنيا به اين صورت درآمد كه عنوان شد: اساساً آزاد شدن انسان موكول و منوط به رهاكردن قيد و بندهايي است كه مذهب بر دست و پاي وي نهاده است. البته مقصودم از قيد و بندهاي مذهب آن چيزهايي است كه دستگاه‌هاي روحانيت در اسلام و مسيحيت، و در مذهب يهود و هندو، و همه جا بر دست و پاي افكار و انديشه انسان زده‌اند.

🔴فارغ از ادعاهای کلامی و متافیزیکی و فلسفه تاریخی، گمان می کنم در ایران امروز دو دسته نیروها دست اندرکار ساختن آینده اند: یکی نیروی طلبِ آزادی و عدالت که از پایین می جوشد و دیگری نیروی لویاتان که از بالا برخاسته است: اولی دست به کار اصلاح دومی و دومی دست به کار مهار اولی. در هیچ یک از این دو حالت به گمانم دین از آینده ایران کنار نخواهد رفت چون ماحصل تجربه چهل ساله در هرحال هسته سخت و بنیادگرای آنرا در هم شکسته است. با اینحال دین اگر متحد اولی شود بار دیگر به الهیاتی رهایی بخش مبدل می شود و اگر با دومی ائتلاف کند به رکن امنیت ملی، تمامیت ارضی و هویت دولت-ملتی دگرگون می گردد. در حالت اول لویاتان ایرانی سکولار خواهد شد و در حالت دوم آزادیخواهی ایرانی ضد مذهب. آیا شیعه امروز در انتخاب آزادی و لویاتان، دومی را برگزیده است؟

علی اکبر زارعی
علی اکبر زارعی
کارشناس ارشد مدیریت فرهنگی تحلیل و داده پردازی اطلاعات مطالعات و پژوهش های راهبردی

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

2 × سه =